ស្ថិតនៅយ៉ាងរឹងមាំលើខ្នងភ្នំដងរែកតាំងពីសតវត្សទី១១ ដូចគ្នា ប្រាសាទតាមាន់ធំ និងប្រាសាទតាក្របីរបស់ខ្មែរ បានធ្វើជាសាក្សីយ៉ាងសំខាន់នៃជម្លោះ និងការខណ្ឌចែកទឹកដីជាច្រើនលើក ច្រើនគ្រារវាងប្រទេសកម្ពុជា និងប្រទេសថៃ។

ទីតាំងប្រាសាទបុរាណខ្មែរទាំងពីរនេះ បានផ្តល់នូវអត្ថប្រយោជន៍ជាច្រើនផ្នែកយុទ្ធសាស្ត្រយោធា មានតម្លៃខាងផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការលើកកម្ពស់ជាតិនិយម តម្លៃផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងឥទ្ធពលនៅក្នុងតំបន់ជាដើម។

ប្រាសាទតាមាន់ ស្ថិតនៅក្នុងភូមិគូ ឃុំគោកមន ស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ តាមផ្លូវជាតិលេខ ៥៦ មានចម្ងាយ ៤៨គីឡូម៉ែត្រ ពីក្រុងសំរោង។ ពីប្រាសាទតាមាន់ធំ ទៅប្រាសាទតាមាន់តូចមានចម្ងាយប្រមាណ ២គីឡូម៉ែត្រ។ ប្រាសាទតាមាន់ធំកសាងឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ក្នុងរាជព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ (១០០២-១០៥០) និងឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២ (១០៥០-១០៦៦)។ បើផ្អែកតាមលក្ខណៈសំណង់ស្ថាបត្យកម្ម និងការតុបតែងលំអ នៅតាមថែវ និងហោជាង ប្រាសាទតាមាន់ធំស្ថិតនៅក្នុងរចនាបថឃ្លាំង និងបាពួនហើយឧទ្ទិស ថ្វាយដល់ព្រះឥសូរ។

ដោយឡែកប្រាសាទតាក្របី មានទីតាំងស្ថិតនៅលើជួរភ្នំដងរែក ត្រង់ព្រំប្រទល់កម្ពុជា-ថៃ ក្នុងភូមិសែនមនោរម្យ១ ឃុំគោកមន ស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ១២ គ.ម ភាគខាងកើតប្រាសាទតាមាន់ធំ និងចម្ងាយប្រមាណ ៦គីឡូម៉ែត្រ ភាគអាគ្នេយ៍នៃភូមិបាក់ដៃ ខេត្តសុរិន ប្រទេសថៃ។

នៅក្នុងឯកសារស្រាវជ្រាវរបស់ជនជាតិបារាំងគេបានកត់ត្រាឈ្មោះប្រាសាទនេះថា «ព្រះឥសី» ឬ «ព្រះឫស្សី» តែអ្នកស្រុកហៅថា តាក្របី ព្រោះកាលពីមុនអាចមានរូបចម្លាក់ព្រះយមគង់នៅលើសត្វក្របីតម្កល់ទុកនៅក្នុងប្រាសាទនេះ។ ប្រាសាទតាក្របី ជាស្ថាបត្យកម្មព្រហ្មញ្ញសាសនា ឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះព្រះឥសូរដែរ ហើយទំនងកសាងឡើងនៅអំឡុងចុងស.វ.ទី១១ ដល់ស.វ.ទី១៣។

ជាស្ថាបត្យកម្មសាសនាសាងសង់នៅលើភ្នំដងរែកដ៏សំខាន់មួយ ដែលស្ថិតតាមបណ្តោយផ្លូវបុរាណចេញពីតំបន់អង្គរ ឆ្ពោះទៅតំបន់ភិមាយ ដែលគេហៅថា “ផ្លូវពាយព្យ”។

ឯជួរភ្នំដងរ៉ែក គឺលាតសន្ធឹងប្រមាណជាង៣២០គ.មនៃភាគខាងជើងប្រទេស កម្ពុជាដោយចាប់ផ្តើមពីខេត្តបន្ទាយមានជ័យរហូតដល់ខេត្តស្ទឹងត្រែង បានដើរតួនាទីជាព្រំដែនធម្មជាតិរវាងប្រទេសកម្ពុជា និងប្រទេសថៃ។

ជាទីតាំងអំណោយផលខ្លាំងយុទ្ធសាស្ត្រយោធា ព្រោះបើគ្រប់គ្រងប្រាសាទបាន ក៏អាចគ្រប់គ្រងច្រកព្រំដែនសំខាន់ៗ និងផ្លូវជាមធ្យោបាយដឹកជញ្ជូន ធ្វើដំណើរបានកាន់តែងាយ។ ជួរភ្នំដងរែកសំបូរទៅដោយស្រទាប់ថ្មភក់ រួមទាំងបណ្តារ៉ែជាច្រើនដែលមិនទាន់ត្រូវបានរុករក និងធ្វើអាជីវកម្ម ពិសេសនៅតាមជួរជម្រាលជើងភ្នំមកកម្ពុជា។

ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដ្បិតសម័យអង្គរ វិសាលភាពនៃដែនអធិបតេយ្យនៃអាណាចក្រ ខ្មែរធំក្រៃលែងធំគ្របដណ្ដប់លើតំបន់ទាំងនេះ ប៉ុន្តែភ្នំដងរែកនៅតែជារបងធម្មជាតិការពាររាជធានីយសោធរបុរៈពីក្រុមខាងក្រៅ។ រូបភាពនេះយើងបាន ឃើញច្បាស់ហើយក្នុងប្រមាណសតវត្សទី១១ នៅពេលដែលអង្គរត្រូវបាន គ្រប់គ្រងដោយសន្តតិវង្សមហីធរបុរៈ។

ចូលមកដល់សម័យបារាំង បារាំងបានកាត់យកតំបន់ខ្លះនៃផ្នែកទាំងនោះយកត្រលប់មកគ្រប់គ្រងវិញក្នុងឋានៈជាអាណាព្យាបាលរបស់កម្ពុជា។ ការនេះបានធ្វើឲ្យនគរសៀមមានការឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះការបាត់បង់របស់ខ្លួន។

ជាពិសេសក្នុងរាជ្យរបស់ស្តេចមង្កុដរាមាទី៤នៃរាជវង្សចក្រី ស្តេចអង្គនេះនេះបានចុះព្រះរាជហត្ថលេខាជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងបារាំងថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ១៨៦៧ លើការ ទទួលស្គាល់អាណាព្យាបាលបារាំងលើកម្ពុជា ហើយបានសម្តែងក្តីឈឺចាប់ យ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹងបណ្តានាហ្មឺនមន្រ្តីរបស់ព្រះអង្គ។

អំឡុងសង្រ្គាមលោកលើកទី២ ដោយមានអន្តរាគមន៍ពីជប៉ុន ពួកក្រុមបដិវត្តយោធាសៀមបានសម្រេចជោគជ័យ ក្នុងការកាន់កាប់តំបន់នេះទាំងស្រុងទៅវិញ ក្រោមយុទ្ធនាការទាមទារភូមិ ភាគបូព៌ាសៀមពីបារាំង។

ក្រោយសង្រ្គាមលោកបានបញ្ចប់ ជប៉ុនចាញ់សង្រ្គាម បារាំងបានធ្វើសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនច្បាស់លាស់បញ្ចប់សុបិន្តសៀមដោយកំណត់នៅលើភ្នំដងរ៉ែកយកតាមលំហូរនៃទឹកភ្លៀងជា គោល។ នៅពេលដែលកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំង ហើយនោះ ភាគីសៀមនៅតែមិនអស់ចិត្តហើយបានប្រើកម្លាំងយោធាមកគ្រប់គ្រងលើប្រាសាទព្រះវិហារនាចុងទសវត្សរ៍១៩៥០ ហើយទីបំផុតករណី រំលោភនេះត្រូវបានកាត់ក្តីដោយតុលាការអន្តរជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦២។

មហិច្ឆិតាសៀមមិនបានរលត់នោះទេ នៅឆ្នាំ២០០៨ ក្រោយពេលប្រាសាទ ព្រះវិហារត្រូវបានចុះបញ្ជីជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដោយ UNESCO ប្រទេសថៃបានប្រើល្បិចបង្កជម្លោះម្តងទៀតក្នុងគោលដៅទាមទារដីតំបន់ជុំវិញប្រាសាទ។ប្រទេសថៃបានអះអាងថា សាលដីកាឆ្នាំ១៩៦២ តុលាការបានកាត់ឲ្យតែតួប្រាសាទមកខ្មែរនោះទេ។

ការទាមទារដ៏ឆ្កួតលីលានេះត្រូវបាន តុលាការបញ្ជាក់ម្តងទៀតឆ្នាំ២០១៣ ថាដីជុំវិញប្រាសាទបណ្តោយភ្នំក៏ជាដែនអធិតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជាដែរ។ រហូតដល់ឆ្នាំ២០២៥នេះ ប្រទេសថៃបានបង្ហាញមហិច្ឆិតាកាន់តែច្បាស់ចង់ បានជួរភ្នំដងរ៉ែកនេះទៅវិញដោយចាប់ផ្តើមពីតំបន់មុំបី រហូតធ្លាយដល់ក្រុមប្រាសាទតាមាន់តែម្តង៕

ប្រទេសកម្ពុជាបាននាំចេញទុរេនទៅកាន់ទីផ្សាររបស់ប្រទេសចិនជាផ្លូវការចំនួនពីរលើករួចមកហើយ។ លើកទី១ នៅអំឡុងខែកក្កដា ទុរេនដែលដាំដុះក្នុងខេត្តត្បូងឃ្មុំប្រមាណ ១៧តោន ត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមកប៉ាល់ទៅប្រទេសចិន ឯលើកទី២ គឺនៅអំឡុងខែសីហា នេះ ទុរេនរបស់កសិករខ្មែរចំនួន ២តោនទៀត ត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមយន្តហោះ ទៅលក់នៅខេត្តហឺណាន។

ក្រោយទទួលបានភ្លើងខៀវពីរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងប៉េកាំង នាអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ អនុញ្ញាតឲ្យកម្ពុជានាំផ្លែទុរេនចូលទីផ្សារខ្លួន ដោយបំពេញឲ្យបានទៅតាមការកំណត់នៃច្បាប់នានាពាក់ព័ន្ធនឹងសុវត្ថិភាពចំណីអាហារនៅប្រទេសចិនរួចមកនោះ កម្ពុជាក៏ផ្តើមដឹកជញ្ជូនទុរេនជើងទី១ នាអំឡុងខែកក្កដាតែម្តង។

ថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ទុរេនរបស់ពលរដ្ឋខេត្តត្បូងឃ្មុំ ជាង១៧តោន ត្រូវនាំចេញដោយក្រុមហ៊ុន អេច អេហ្វ ហ្រ្វូត ឯ.ក (HF FRUIT LTD.) សហការជាមួយក្រុមហ៊ុននៅប្រទេសចិន។ ក្រុមហ៊ុននេះ គ្រោងវិនិយោគលើដំណាំទុរេន ហើយនាំចេញរាប់សិបតោនទៀតទៅកាន់ទីផ្សាប្រទេសចិន តាមរយៈការប្រមូលទិញពីកសិករ ដែលដាំទុរេនក្នុងខេត្តត្បូងឃ្មុំទាំងអស់ ដោយទិញទៅតាមទំហំផ្លែ ប្រភេទផ្លែ និងគុណភាពនៃផ្លែទុរេន តាមតម្លៃទីផ្សារជាក់ស្តែង។

ឯលើកទី២ គឺនៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ប្រទេសកម្ពុជា បានចាប់ផ្ដើមសាកល្បងនាំចេញផ្លែទុរេនចំនួន ២តោន ដោយក្រុមហ៊ុន CSNC Agricculture Co., Ltd.ទៅកាន់ខេត្ដហឺណាន ប្រទេសចិន តាមរយៈជើងហោះហើរផ្លូវអាកាស ជាមួយក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ជាតិកម្ពុជា (Ari Cambodia)។

ឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិនប្រចាំកម្ពុជា ឯកឧត្តម វ៉ាង វិនពីន (Wang Wenbin) បានបញ្ជាក់តាមគេទំព័រហ្វេសប៊ុកផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ឯកឧត្តម នាថ្ងៃទី១២ ខែសីហា កន្លងមកថា ការដឹកជញ្ជូនទុរេនកម្ពុជាតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់ទីផ្សារប្រទេសចិន អាចរក្សាបាននូវគុណភាពនិងរសជាតិរបស់វា។ ដូច្នេះហើយកសិករដែលដាំដំណាំទុរេនចាត់ទុកវិធីដឹកជញ្ជូនតាមអាកាស ដែលចំណាយពេលត្រឹមតែ ៤ម៉ោង ថាបានផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដ៏សំខាន់។

ឯកឧត្តម វ៉ាង វិនពីន បានអះអាងថា រហូតបច្ចុប្បន្ននេះ កសិផលកម្ពុជាសរុបចំនួន ១៦មុខ ហើយ ត្រូវបានអនុញ្ញាតិឲ្យនាំចេញទៅកាន់ទីផ្សារប្រទេសចិន។ កសិផលទាំងនោះរួមមាន អង្ករ ដំឡូងមីស្ងួត ពោត ចេក ស្វាយ មៀន ដូង ម្រេច គ្រាប់ស្វាយចន្ទី ល្ង គ្រាប់ជី កៅស៊ូ ជលផលធម្មជាតិ ជលផលចិញ្ចឹម មច្ឆា និងទុរេន។

ឯកឧត្តមបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការនាំចេញកសិផលទាំងនេះគឺជាសន្ទុះដ៏រឹងមាំ និងជាសមិទ្ធផលផ្លែផ្កាគួរកត់សម្គាល់នៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ សូមរម្លឹកថា ទុរេនគឺជាផ្លែឈើស្រស់របស់កម្ពុជាឈរនៅលេខរៀងទី៥ ដែលទទួលបានការនាំចូលទៅកាន់ទីផ្សារប្រទេសចិនដោយផ្ទាល់ បន្ទាប់ពីចេក ស្វាយ មៀន និងដូង។

បើតាមសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ នាថ្ងៃទី៤ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ បានបញ្ជាក់ថា ការនាំចេញផ្លែទុរេនស្រស់ពីកម្ពុជា ទៅកាន់ប្រទេសចិន គឺទទួលបានការអនុញ្ញាតពីសំណាក់អគ្គរដ្ឋបាលគយចិន។

សេចក្តីសម្រេចនេះធ្វើឡើងបន្ទាប់ពី GACC បានវាយតម្លៃនិងយល់ព្រមលើសំណើចុះបញ្ជីចម្ការទុរេនចំនួន ១១២កន្លែង និងរោងចក្រវេចខ្ចប់ចំនួន ៣០កន្លែង ដែលបានបំពេញតាមគោលការណ៍កសិកម្មល្អ (GAP) លក្ខខណ្ឌភូតគាមអនាម័យ និងស្តង់ដាសុវត្ថិភាពចំណីអាហាររបស់ប្រទេសចិន។

ដើម្បីធានានូវគុណភាព និងនិរន្តរភាពនៃការនាំចេញ ក្រសួងកសិកម្ម បានអំពាវនាវដល់ម្ចាស់ចម្ការ និងរោងចក្រវេចខ្ចប់ទាំងអស់ ត្រូវបន្តអនុវត្តឱ្យខ្ជាប់ខ្ជួនតាមលក្ខខណ្ឌនៃពិធីសារ ដែលកំណត់ដោយគ្មានសមាសភាពចង្រៃ គ្មានសំណល់ថ្នាំកសិកម្ម ឬសារធាតុគីមីដែលហាមឃាត់។

បន្ថែមលើនេះ ម្ចាស់ចម្ការ និងរោងចក្រវេចខ្ចប់ផ្សេងទៀត ដែលមានបំណងនាំចេញដែរ សូមរួសរាន់មកដាក់ពាក្យស្នើសុំចុះបញ្ជីជាមួយអគ្គនាយកដ្ឋានកសិកម្ម ដើម្បីទទួលបានការវាយតម្លៃ។

បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសកម្ពុជា មានផ្ទៃដីដាំដុះដំណាំទុរេនចំនួនប្រមាណជាង ១០ ០០០ ហិកតា ក្នុងនោះផ្ទៃដីប្រមូលផល មានចំនួនជាង ៧ ០០ហិកតា ដែលអាចទទួលបរិមាណផលប្រមាណជាង ១២០ ០០០តោនក្នុង១ឆ្នាំ៕

(ភ្នំពេញ)៖ ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជាបានអំពាវនាវឲ្យថៃ ឬភាគីពាក់ព័ន្ធ គួរកុំចេះតែធ្វើការសន្និដ្ឋានដោយគ្មានមូលដ្ឋានមុនរកឃើញការពិត ដើម្បីភាពយុត្តិធម៌ទាំងអស់គ្នា និងចៀសវាងការយល់ច្រលំធ្វើឲ្យមានភាពតានតឹងសារជាថ្មី។ ជាមួយគ្នានេះ ក្រសួងការពារជាតិ ក៏បានបញ្ជាក់ឡើងវិញដែរថា កម្ពុជាគឺមិនមានការប្រើប្រាស់គ្រាប់មីនថ្មីជាដាច់ខាត។

នៅថ្ងៃទី12 ខែសីហា ឆ្នាំ2025 ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា បានបញ្ចេញនូវសេចក្ដីប្រកាសព័ត៌មានមួយ ដោយប្រកាសច្រានចោលទាំងស្រុងចំពោះការចោទប្រកាន់ ដែលគ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់របស់ភាគីថៃ ពាក់ព័ន្ធនឹងការរងរបួសរបស់ទាហានថៃ ដោយសារការផ្ទុះគ្រាប់មីន នៅតំបន់ប្រាសាទតាមាន់ធំ ក្នុងស្រុកបន្ទាយអំពិល ខេត្តឧត្តរមានជ័យ ថាជាស្នាដៃបង្កប់ដោយយោធាកម្ពុជា។

ក្នុងនោះក្រសួងការពារជាតិបានបញ្ជាក់ថា ចាប់តាំងពីក្លាយជារដ្ឋភាគីដែលបានផ្តល់សច្ចាប័នក្នុងឆ្នាំ1999 រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន កម្ពុជានៅតែរក្សាជំហរយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ គឺមិនមានការប្រើប្រាស់ ហើយនឹងមិនប្រើប្រាស់មីនថ្មីជាដាច់ខាត ។

លើសពីនេះ កម្ពុជាសូមធ្វើការគូសបញ្ជាក់ផងដែរថា មកទល់ពេលនេះ មិនមានការស៊ើបអង្កេតផ្លូវការ និងមានតម្លាភាព ដើម្បីបញ្ជាក់ការពិតនៅឡើយពាក់ព័ន្ធនឹងការដើរជាន់មីនរបស់ទាហានថៃនៅឡើយទេ។ មួយវិញទៀត កម្ពុជាក៏តែងតែបានរំឭកភាគីថៃជាច្រើនលើកច្រើនសារថា តំបន់ទាំងនេះនៅមានគ្រាប់មីនដែលជាសំណល់ពីសង្គ្រាមជាច្រើនគ្រាប់ ហេតុដូចនេះគ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធគួរចៀសវាង ការធ្វើសេចក្តីសន្និដ្ឋានជាសាធារណណាមួយ មុនពេលរកឃើញការពិត និងផ្តល់យុត្តិធម៌សម្រាប់ទាំងអស់គ្នា ដើម្បីបញ្ចៀសការយល់ច្រឡំ ឈានដល់ការប្រឈមមុខដាក់គ្នានាំឱ្យមានភាពតានតឹងកើតឡើងសាជាថ្មី។

គួរជម្រាបថា បន្ទាប់ពីទាហានរបស់ខ្លួនបានជាន់មីនជាថ្មីម្ដងទៀត កាលពីព្រឹកថ្ងៃទី12 ខែសីហា អ្នកនាំពាក្យកងទ័ពថៃ លោក Winthai Suvaree បានប្រកាសជាសាធារណថា ឧបត្តិហេតុនោះគឺជាស្នាដៃរបស់កម្ពុជាដែលបង្កប់មីនថ្មី ល្មើសសន្ធិសញ្ញាអូតាវ៉ា និងបទឈប់បាញ់ដែលបានចូលជាធរមាន។ លើសពីនេះ ថៃបានប្រកាសថានឹងប្រើប្រាស់សិទ្ធិការពារខ្លួននៅពេលដែលចាំបាច់ ប្រសិនបើកម្ពុជាមិនព្រមឈប់ប្រើប្រាស់មីនប្រឆាំងមនុស្សតាមការអំពាវនាវនោះទេ។

យ៉ាងណាមិញ ការពិតដែលមាននៅពីក្រោយការដើរជាន់មីនផ្ទុះរបស់ទាហានថៃនេះ មានតែថៃខ្លួនឯងទេដែលដឹងច្បាស់ ព្រោះថៃអះអាងថាទាហានរបស់ខ្លួនដើរល្បាតតែនៅតាមគន្លងផ្លូវចាស់ក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែនៅពេលជាន់មីនបេរជាមកចោ.ទកម្ពុជា។ នេះអាចជាចេតនាបង្ករឿង ដើម្បីធ្វើការវាយប្រហារកម្ពុជាជាថ្មី ដោយយកលេសថាប្រើសិទ្ធិការពារខ្លួន៕