ក្រៅពីមនុស្សដែលអាចសម្គាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងកញ្ចក់ ក៏មានសត្វមួយចំនួនផ្សេងទៀត ដែលវាមានសមត្ថភាពអាចស្គាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងកញ្ចក់បាន។ ជាការពិតណាស់ នៅលើផែនដីយើងនេះគឺមានសត្វរស់នៅជាង ៨.៧ លានប្រភេទដែលសត្វភាគច្រើនគឺមិនស្គាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងកញ្ចក់ទេជាឧទាហរណ៍ដូចជា សត្វឆ្កែ ឆ្មាជាដើមគឺពួកវាមិនស្គាល់ខ្លួនឯងសោះឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណានៅឆ្នាំ ១៩៧០ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រក៏បានសាកល្បងសមត្ថភាពសត្វជាច្រើនប្រភេទ ថាតើពួកវាអាចស្គាល់ខ្លួនឯងក្នុងកញ្ចក់កម្រិតណា។

ការពិសោធន៍នោះក៏បានចាប់ផ្តើមទៅលើសត្វស្វា ដំរី ផ្សោត ឆ្កែ ឆ្មា ស្រមោច សេក ភេនឃ្វីន កណ្តុរ និងសត្វជាច្រើនប្រភេទទៀត។ ក្នុងនោះគេកត់សម្គាល់ឃើញថាមានតែសត្វស្វា ផ្សោត ភេនឃ្វីន ស្រមោច ដំរី និងកណ្ដុរប៉ុណ្ណោះដែលពួកវាអាចស្គាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងកញ្ចក់បាន។ លោក Frans de Waal អ្នកជំនាញខាងពិសោធន៍សត្វដែលសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យ Emory បាននិយាយថា នៅក្នុងការពិសោធន៍ឆ្នាំ ១៩៧០ សត្វស្វា ៤ ក្បាលត្រូវបានចាក់ថ្នាំស្ពឹក ហើយមុខរបស់ពួកវាត្រូវបានគេលាបពណ៌ក្រហម។

នៅពេលភ្ញាក់ពីដំណេក ស្វាទាំងនោះក៏បានរត់សំដៅទៅកញ្ចក់ដើម្បីពិនិត្យមើលរូបរាងនិងមុខមាត់របស់វា ដែលនេះបង្ហាញថាពួកវាកំពុងសម្លឹងមើលខ្លួនឯង ដោយការធ្វើតេស្តនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភស្តុតាងដ៏គួរឱ្យជឿជាក់បំផុតនៃការយល់ដឹងដោយខ្លួនឯងនៅមុខកញ្ចក់។ សត្វស្វាដ៏អស្ចារ្យជាច្រើនទៀតក៏ឆ្លងកាត់ការសាកល្បងបែបនេះដែរ ពួកវាសុទ្ធតែអាចសម្គាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងកញ្ចក់បាន។

ក្រៅពីសត្វស្វាអ្នកជំនាញក៏ជឿជាក់ថា សត្វដំរីក៏អាចស្គាល់ខ្លួនឯងបាននៅក្នុងកញ្ចក់ដែរ។ ក្រៅពីស្វា និងដំរី បើយោងតាមការស្រាវជ្រាវដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិ Neuron ក្នុងខែមករាឆ្នាំ ២០២៤ សត្វកណ្ដុរហាក់ដូចជាទទួលស្គាល់ការផ្លាស់ប្តូរ និងចេះសង្កេតរាងកាយរបស់វានៅមុខកញ្ចក់។ លើសពីនេះសត្វផ្សោតក៏អាចដឹងពីការឆ្លុះបញ្ចាំងរបស់ពួកគេផងដែរ។ ការសិក្សាឆ្នាំ ១៩៩៥ ដោយប្រើវីដេអូជំនួសឱ្យកញ្ចក់ និងការសិក្សាឆ្នាំ ២០០១ ដោយប្រើកញ្ចក់ទាំងពីរបានបង្ហាញថា សត្វផ្សោតពឹងផ្អែកលើរូបភាពរបស់ពួកវាដើម្បីពិនិត្យមើលស្លាកស្នាមនៅលើដងខ្លួនរបស់ពួកវា។

នៅឆ្នាំ ២០១៥ ស្រមោចប្រហែលជាមានការយល់ដឹងដោយខ្លួនឯងខ្លះៗ ព្រោះវាព្យាយាមលុបថ្នាំលាបពណ៌បៃតងនៅលើក្បាលរបស់ពួកវានៅពេលសម្លឹងមើលកញ្ចក់។ ហើយបើយោងតាមការសិក្សាឆ្នាំ ២០២២ សត្វភេនឃ្វីន Adélie ព្រៃ ( Pygoscelis adeliae ) ក៏ទំនងបានបង្ហាញសញ្ញានៃការយល់ដឹងដោយខ្លួនឯងនៅមុខកញ្ចក់ផងដែរ។ ដូច្នេះសត្វទាំង ៦ ខាងលើនេះសុទ្ធតែអាចសម្គាល់ខ្លួនឯងបាននៅមុខកញ្ចក់ ទោះជាយ៉ាងណាសត្វផ្សេងៗទៀតដូចជា ឆ្កែ ឆ្មា សេក និងសត្វឆ្លាតវៃមួយចំនួនទៀតគឺមិនអាចស្គាល់ខ្លួនឯងបាននៅពេលដែលពួកវាឆ្លុះកញ្ចក់ឡើយ៕

តើលោកអ្នកយល់ឃើញយ៉ាងណាដែរ ចំពោះជំនឿការដាក់បណ្តា.សា ឬដាក់ទំនា.យ ដោយដុតអំបិលម្ទេស? តើការយកអំបិលម្ទេសមកដាក់បណ្តា.សា ស័ក្តិសិទ្ធិដែរឬទេ? សារព័ត៌មាន KBN សូមលើកឡើងពីជំនឿចាស់បុរាណខ្លះៗពាក់ព័ន្ធនឹងការដុតអំបិលម្ទេស ដើម្បីឱ្យលោកអ្នកបានជ្រាបជាចំណេះដឹងតែប៉ុណ្ណោះ ហើយយើងគ្មានបំណងជំរុញឱ្យលោកអ្នកស្អ.ប់ ខ្ពើ.ម អ្នកណាម្នាក់ ឬដាក់បណ្តា.សា អ្នកនោះឡើយ ។

ចាស់ៗបុរាណជឿថា ផ្លែម្ទេស និងអំបិលមានអំណាចក្នុងផ្លូវអវិជ្ជមាន ហើយជំនឿនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នារហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន ។ ប៉ុន្តែយើងពុំអាចដាក់បណ្តាសា ឬដាក់ទំនាយមនុស្សគ្រប់គ្នា ឬបុគ្គលណាម្នាក់ដែលយើងពុំចូលចិត្តនោះទេ ពីព្រោះការយកអំបិលម្ទេសមកដាក់បណ្តាសានេះ គឺសំដៅទៅលើមនុស្សអាក្រក់តែប៉ុណ្ណោះ ដូចជា ៖ មនុស្សខ្ចីប្រាក់គេពុំសង ឬមនុស្សឆបោកទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកដទៃ ជាដើម ។

បើតាមការនិយាយតៗគ្នាឱ្យដឹងថា ការដុតអំបិល និងផ្លែម្ទេស គឺជាការដាក់បណ្តាសាបុគ្គលណាម្នាក់ ដោយសារផ្លែម្ទេសមានរសជាតិហឹរ និងក្រហល់ក្រហាយខ្លាំង រីឯអំបិលវិញមានរសជាតិប្រៃ ។ ចាស់ៗជឿថា បើអ្នកណាម្នាក់យកអំបិល និងផ្លែម្ទេសមកដុតជាមួយគ្នា ព្រមទាំងនិយាយដាក់បណ្តាសាក្នុងអំឡុងពេលដុតនោះ គឺពាក្យទាំងនេះនឹងក្លាយជាពាក្យស័ក្តិសិទ្ធិ ដោយធ្វើឱ្យសត្រូវ ឬបុគ្គលណាម្នាក់ដែលប្រព្រឹត្តទង្វើអាក្រក់ នឹងទទួលយកភាពក្តៅក្រហាយ និងរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង ។

ការដាក់បណ្តាសាតាមរយៈការដុតអំបិលម្ទេសនេះ គឺមានប្រភពមកពីអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ព្រមទាំងមានសរសេរក្នុងឯកសារហិណ្ឌូបុរាណផងដែរ ។ ឯកសារនេះបញ្ជាក់ថា បើយើងខឹងសម្បារបុគ្គលណាម្នាក់ ចូរយកអំបិល១ក្តាប់តូចនៅពេលព្រឹក រួចហើយងាកមុខទៅរកទិសខាងកើត ។ បន្ទាប់មក យើងអាចនិយាយដាក់បណ្តាសាបុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តទង្វើអាក្រក់ជាមួយយើង និងស្រោចទឹកលើអំបិល មានន័យថា វានឹងធ្វើឱ្យសត្រូវនោះរលាយសាបសូន្យដូចអំបិលត្រូវទឹក ។

ដោយឡែក បើការដាក់បណ្តាសានៅពេលល្ងាចវិញ គឺត្រូវបែរមុខទៅរកទិសខាងលិច និងនិយាយដាក់ទំនាយបុគ្គលដែលយើងខឹងនោះឱ្យខ្លាំងៗ ។ បន្ទាប់មក ត្រូវយកអំបិលមករោយពីលើគំនរភ្លើងកំពុងឆេះ ដើម្បីឱ្យសត្រូវ ឬបុគ្គលអាក្រក់នោះរលត់រលាយដូចអំបិលផ្ទុះក្នុងភ្លើងក្តៅ ។

អ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូជឿថា ការដាក់បណ្តាសាដោយប្រើប្រាស់អំបិលម្ទេស វានឹងធ្វើឱ្យសត្រូវ ឬបុគ្គលអាក្រក់ទទួលទោសក្តៅក្រហាយដូចអំបិលម្ទេស ហើយចាស់ៗតែងតែធ្វើបែបនេះរហូតមក ។ ប៉ុន្តែលទ្ធផលបែបណានោះ គ្មានអ្នកណាម្នាក់ដឹងទេ ពីព្រោះវាគ្រាន់តែជាជំនឿរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗប៉ុណ្ណោះ ។

ទោះយ៉ាងណា យើងពុំគួរដាក់បណ្តាសាបុគ្គលណាម្នាក់ឡើយ បើទោះជាបុគ្គលនោះប្រព្រឹត្តអាក្រក់ជាមួយយើងខ្លាំងប៉ុនណាក្តី ព្រោះបើតាមព្រះពុទ្ធសាសនាចាត់ទុកថា វាជាអំពើបាបមួយ ហើយវានឹងធ្វើឱ្យពាក្យបណ្តាសាទាំងនេះធ្លាក់មកលើខ្លួនយើងវិញ ។ ហេតុនេះ យើងគួរតែទុកឱ្យបុគ្គលនោះទទួលយកកម្មពៀរតាមអំពើបាបរបស់ពួកគេដោយខ្លួនឯង ៕

នំឆាខ្វៃ ជានំបំពងម្សៅមួយប្រភេទ ដែលតែងត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរជាច្រើនយកមកទទួលទានជាអាហារពេលព្រឹក ដូចជាដាក់ក្នុងបបរ ឬកាហ្វេជាដើម។ យ៉ាងណាមិញ តាមពិតទៅ នំប្រភេទនេះគឺមានប្រភពមកពីប្រទេសចិន ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និតនឹងរឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្រ្តមួយដែលគេបានចងក្រងទុក។

នៅឯប្រទេសចិន គេហៅនំនេះថាជា«នំយ៉ាវឆាខ្វៃ» ដែល«យ៉ាវ» ក្នុងភាសាចិនមានន័យថា «ខ្លាញ់», «ឆា» មានន័យថា «ចម្រាញ់», «ខ្វៃ» គឺសំដៅលើជនក្បត់ជាតិម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថា ខ្វៃ។ ដូច្នេះ «នំយ៉ាវឆាខ្វៃ« គឺមានន័យថា «នំចម្រាញ់ខ្លាញ់អាខ្វៃ»។

បើនិយាយពីប្រវត្តិរបស់នំនេះ គឺជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្រ្តនាសម័យសឹកសង្គ្រាមក្នុងប្រទេសចិន ដោយកាលនោះគឺមានគឺមានជនក្បត់នឹងផែនដីមួយរូប ឈ្មោះថា ខ្វៃ ដែលត្រូវបានគេចាប់មកធ្វើទារុណកម្ម ដោយអារសាច់ទាំងរស់ ចម្រាញ់ធ្វើជានំឲ្យឈ្មោះ ខ្វៃនោះស៊ីសាច់របស់ខ្លួនឯង។

ជាមួយគ្នានោះ គេក៏ឲ្យជាងឆ្លាក់រូបសំណាក់មួយគូរទុក ដែលតំណាងឲ្យ ជនឈ្មោះខ្វៃនិងភរិយាខ្លួន ដែលផ្សំគំនិតក្បត់ជាតិនោះ និងទុកជាគំរូមិនឲ្យជនជំនាន់ក្រោយៗទៀតយកតម្រាប់តាម។ យ៉ាងណាមិញ នំឆាខ្វៃ ដែលធ្វើចេញមកមាន១គូរៗ ជាប់គ្នារហូតនោះ ទំនងជាតំណាងឲ្យប្តីប្រពន្ធក្បត់មួយគូរនេះឯង៕

ឡាតូ (lato lato) ដែលធ្លាប់ជាឧបករណ៍កម្សាន្ត ដ៏ពេញនិយមបំផុតមួយនៅកម្ពុជា ហាក់បាត់វត្តមានស្ងាត់មិនសូវមានក្មេងៗលេងដូចមុន ខណៈកាលពីឆ្នាំទៅ ទោះទៅដល់ទីណាក៏យើងប្រទះឃើញមានក្មេង លេងឧបករណ៍នេះ។

គ្រាដែលមានវត្តមានឡាតូ ក្មេងៗតែងតែលេងជុំគ្នាបង្កសំលេងខ្លាំងពេញភូមិ ដែលអណាព្យាបាលមួយចំនួនលើកឡើងថា៖”ឧបករណ៍នេះ នាំសំលេងរំខានពេញភូមិ និងជាពិសេស អាចផ្តល់គ្រោះថ្នាក់ដល់កុមារបានថែមទៀត”។

ការបាត់វត្តមាន ឡាតូ ធ្វើឱ្យក្មេងៗមួយចំនួន ងាកមកសំងំលេងទូរសព្ទដូចមុនវិញ និងក្មេងខ្លះឈានទៅដល់ការប្រើប្រាស់បារីអេឡិចត្រូនិច (Yooz) ជាដើម។

ការសំងំលេងទូរសព្ទរាប់ម៉ោងរបស់កុមរា ធ្លាប់ក្លាយជាប្រធានបទដ៏ក្តៅមួយនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ ដោយក្មេងៗខ្លះបានមើលទូរសព្ទបានអាចគេលក់ ឬក្មេងខ្លះទាល់តែមានទូរសព្ទទើបអាចទទួលទានអាហារបាន ដែលវាបានក្លាយជាទម្លាប់មិនល្អមួយដល់ក្មេងៗ និងអាចប៉ះពាល់ដល់សុខភាពភ្នែកផងដែរ។

រីឯការប្រើប្រាស់បារីអេឡិចត្រូនិច (Yooz) ក៏បានក្លាយជាបញ្ហាចោទមួយផងដែរ ខណៈក្មេងៗសិស្សវិទ្យាល័យមួយចំនួននាំគ្នាប្រើប្រាស់វា ដែលជឿតាមការអូសទាញថា បារីអេឡិចត្រូនិច នឹងកាត់ចោលទម្លាប់ចង់ជក់បារី។

សម្រាប់ បារីអេឡិចត្រូនិច (Yooz) មានជាតិនីកូទីន (ជាតិញៀន) ដល់ទៅ៣ភាគរយ ច្រើនជាងបារីមួយចំនួនធំទៀតផងដែរ៕

នាព្រឹកថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា​ ឆ្នាំ២០២៤នេះ ជាថ្ងៃដំបូងដែល ឯកឧត្តមគួច ចម្រើន ចូលកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្តកណ្តាល ជំនួសតំណែងឯកឧត្តម គង់ សោភ័ណ្ឌ។

មុននឹងមកកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្តកណ្តាល ឯកឧត្តមគួច ចម្រើន ធ្លាប់ធ្វើជាអភិបាលខេត្ត២ផ្សេងទៀត ដែលរួមមាន៖

អភិបាលខេត្តកំពង់ចាម (ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៧-ខែមិថុនា ២០១៩)

អភិបាលខេត្តព្រះសីហនុ (ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៩-ខែមិថុនា ឆ្នាំ​២០២៤)

ក្រៅពីធ្លាប់ធ្វើជាអភិបាលខេត្ត ឯកឧត្តមគួច ចម្រើន ក៏ធ្លាប់ធ្វើជា៖

អភិបាលរងខណ្ឌចំការមន (១៩៩៩-២០០៤)

អភិបាលខណ្ឌមានជ័យ​(២០០៤-២០១៤)

អភិបាលខណ្ឌដូនពេញ (២០១៤-២០១៦)

អគ្គនាយករងរដ្ឋបាលក្រសួងមហាផ្ទៃ (២០១៦-២០១៧)៕

អង្គភាពគយ និងរដ្ឋាករក្រោមឱវាទអគ្គនាយកដ្ឋានគយនិងរដ្ឋាករកម្ពុជា បានសហការជាមួយសមត្ថកិច្ចពាក់ព័ន្ធ ធ្វើការបង្ក្រាបនិងដុតកម្ទេចទំនិញហាមឃាត់នាំចូល ជាបំណែកសាច់បង្កកចំនួន ២ករណី ស្មើនឹង ៤ ៣២៩ គីឡូក្រាម។

នៅក្នុងនោះ ករណីទីមួយ មានមឹក ១ ២១០ គីឡូក្រាម, ពោះវៀនជ្រូក ១ ៩៧០ គីឡូក្រាម និងជើងមាន់ ៩២៤ គីឡូក្រាម សរុប ៤ ១០៤ គីឡូក្រាម។

ដោយឡែក ចំពោះករណីទីពីរ មានចុងស្លាបមាន់ ២២៥ គីឡូក្រាម ត្រូវបានមន្ត្រីការិយាល័យគយនិងរដ្ឋាករដូង នៃសាខាគយនិងរដ្ឋាករខេត្តបាត់ដំបង បង្ក្រាបនិងដកហូតពីឈ្មួញដែលលួចលាក់បង្កប់ក្នុងទំនិញដទៃនាំចូលពីប្រទេសថៃ តាមផែស្ងួតដូង៕