វៀតណាម៖ អត្រាអ្នកកើតជំងឺមហារីកនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមបច្ចុប្បន្នគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មាន ដែលទាមទារឱ្យមានយុទ្ធសាស្ត្រការពារកាន់តែមានប្រសិទ្ធភា នេះបើយោងតាមការចុះផ្សាយរបស់ Vnexpress កាលពីថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤។
លោកវេជ្ជបណ្ឌិត Dang Huy Quoc Thinh នាយករងនៃមន្ទីរពេទ្យ Oncology នៃទីក្រុងហូជីមិញ បាននិយាយថា វៀតណាមជាក្រុមប្រទេសដែលមានករណីមហារីកប្រហែល ១៨២,០០០ ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានប្រជាជនកើតជំងឺមហារីកច្រើនជាងគេនៅអាស៊ី។ ទោះជាយ៉ាងណាអត្រាអ្នកកើតជំងឺមហារីកនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតមធ្យមនៅលើពិភពលោក។

លោកវេជ្ជបណ្ឌិតបានបន្តទៀតថា ជនជាតិវៀតណាមភាគច្រើនតែងកើតជំងឺមហារីកថ្លើម និងសួត ហើយអ្នកជំងឺមហារីកភាគច្រើនត្រូវបានគេធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យនៅដំណាក់កាលចុងក្រោយ ដែលជាលទ្ធផលនាំឱ្យមានអត្រាមរណៈខ្ពស់។ អត្រាឧប្បត្តិហេតុរបស់វៀតណាមជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៩១ ហើយអត្រាមរណភាពជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៥០ ក្នុងចំណោមប្រទេសសរុបចំនួន ១៨៥ ជុំវិញពិភពលោក។ ដូច្នេះជារៀងរាល់ឆ្នាំប្រទេសនេះកត់ត្រាការស្លាប់ចំនួន ១២២,០០០ នាក់ដោយសារជំងឺមហារីកនេះ។

សព្វថ្ងៃនៅមន្ទីរពេទ្យជំងឺមហារីកនៃទីក្រុងហូជីមិញ ចំនួនអ្នកជំងឺមកពិនិត្យ និងព្យាបាលជំងឺមហារីកកំពុងកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ លោកវេជ្ជបណ្ឌិត Diep Bao Tuan នាយករងទទួលបន្ទុកប្រតិបត្តិការនៅមន្ទីរពេទ្យជំងឺមហារីកទីក្រុងហូជីមិញ បាននិយាយថា នៅឆ្នាំ២០២៣ មន្ទីរពេទ្យនេះបានទទួលការពិនិត្យអ្នកជំងឺជិត ៨ សែននាក់ វះកាត់ជិត ៣៧០០០ នាក់ និងការព្យាបាលដោយវិទ្យុសកម្មជាង ១៨ ម៉ឺននាក់ រួមទាំងព្យាបាលធម្មតាជិត ៣០ ម៉ឺននាក់ទៀត។

អ្នកជំនាញបាននិយាយថា មូលហេតុដែលប្រជាជនមានជំងឺមហារីកគឺដោយសារ ការផ្លាស់ប្តូរបរិយាកាសរស់នៅ ការបំពុលខ្យល់ និងទឹក ទម្លាប់ដូចជាសេពគ្រឿងស្រវឹង ជក់បារីអេឡិចត្រូនិច និងការញ៉ាំអាហារមិនល្អ ក៏ដូចជាការរស់នៅមិនល្អ មិនធ្វើលំហាត់ប្រាណ រួមទាំងការមិនសម្រាកឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ ដែលនេះគឺជាមូលហេតុនៃជំងឺមហារីក។ អនុប្រធាននាយកដ្ឋានសុខាភិបាលទីក្រុងហូជីមិញ លោក Nguyen Anh Dung បាននិយាយថា រហូតមកដល់ពេលនេះ ជំងឺមហារីកនៅតែត្រូវបានគេកំណត់ថាជាជំងឺគ្រោះថ្នាក់ដែលមានហានិភ័យខ្ពស់នៃការស្លាប់។

អ្នកជំងឺងាយនឹងជួបវិបត្តិផ្លូវចិត្ត ហើយការព្យាបាលនឹងមានតម្លៃថ្លៃ ដោយសារវិស័យវេជ្ជសាស្រ្ដត្រូវការវិនិយោគលើឧបករណ៍ទំនើបៗ ដើម្បីរួមចំណែកដល់ការរកឃើញទាន់ពេល បង្កើនប្រសិទ្ធភាពព្យាបាល និងបង្កើនជំនាញរបស់វេជ្ជបណ្ឌិតដើម្បីការពារ និងចម្លងជំងឺ។ វេជ្ជបណ្ឌិតក៏បានណែនាំឱ្យប្រជាពលរដ្ឋបង្កើនការយល់ដឹងពីការបង្ការដោយការរស់នៅប្រកបដោយសុខភាពល្អ បរិភោគត្រឹមត្រូវ កំណត់អាហារកែច្នៃ ឈប់ជក់បារី កាត់បន្ថយជាតិស្រវឹង និងធ្វើលំហាត់ប្រាណឱ្យបានត្រឹមត្រូវ…ក៏ដូចជាពិនិត្យរាងកាយពិនិត្យសុខភាពឱ្យបានទៀងទាត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយត្រូវទៅជួបគ្រូពេទ្យភ្លាមៗពេលមានសភាពខុសប្រក្រតី៕

ប្រទេសជប៉ុន៖ ថ្មីៗនេះប្រទេសជប៉ុនបានបន្ថែមត្រីបាឡែន Fin ដែលជាត្រីបាឡែនធំជាងគេទីពីរនៅលើផែនដី ទៅក្នុងបញ្ជីនៃប្រភេទត្រីបាឡែនពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួន ដែលបង្កឱ្យមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចំណោមអ្នកអភិរក្ស។
យោងតាម Reuters បានឱ្យដឹងថា ត្រីបាឡែន Fin ឬ Balaenoptera physalus គឺជាត្រីធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីត្រីបាឡែនខៀវ ដែលវាមានប្រវែងរហូតដល់ ២៦ ម៉ែត្រ ជាមួយទំងន់អតិបរមាដែលបានកត់ត្រាគឺ ៧៧,០០០-៨១,០០០ គីឡូក្រាម ដោយពួកវាអាចរស់នៅបានរហូតដល់ ៩០ ឆ្នាំ និងមានជម្រកយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងមហាសមុទ្រពិភពលោក។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលជប៉ុនកាលពីថ្ងៃទី ៩ ខែឧសភា បានប្រកាសថា ត្រីបាឡែន Fin គឺជាគោលដៅរបស់អ្នកនេសាទក្នុងការបរបាញ់នៅក្នុងតំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខរបស់ប្រទេស។ នេះបើយោងតាមទីភ្នាក់ងារស៊ើបអង្កេតបរិស្ថាន (IEA) បាននិយាយថា ការបន្ថែមត្រីបាឡែន fins នឹងនាំមកនូវចំនួនត្រីបាឡែនដែលចាប់បានដោយពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនដល់ទៅបួនប្រភេទ រួមជាមួយនឹងត្រីបាឡែន minke, ត្រីបាឡែន Bryde និងត្រីបាឡែន sei ។

ការសម្រេចចិត្តរបស់រដ្ឋាភិបាលគឺគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលជាពិសេសដោយសារតែទំហំនិងភាពខ្វះខាតរបស់ប្រភេទសត្វ។ ត្រីបាឡែន Fin ស្ថិតនៅក្នុងបញ្ជីប្រភេទសត្វជិតផុតពូជរបស់សហភាពអន្តរជាតិសម្រាប់ការអភិរក្សធម្មជាតិ (IUCN) មុនឆ្នាំ ២០១៨ បន្ទាប់មកស្ថានភាពរបស់ពួកវាក៏ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅជា “ប្រភេទសត្វដែលងាយរងគ្រោះ”។ Clare Perry ទីប្រឹក្សាមហាសមុទ្រនៅ EIA បាននិយាយថា “ការនេសាទត្រីបាឡែនពាណិជ្ជកម្មត្រូវបានហាមឃាត់ដោយគណៈកម្មការអន្តរជាតិ Whaling Commission (IWC) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨២ មកម្លេះ ដោយមានប្រទេសជាង ៨០ បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានចូលជាធរមានក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៦។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសមួយចំនួនដូចជា ន័រវេស ដាណឺម៉ាក ហ្គ្រីនឡែន រុស្ស៊ី អ៊ីស្លង់ និងជប៉ុន នៅតែមិនអើពើនឹងការហាមឃាត់ និងនៅតែបន្តបរបាញ់ត្រីបាឡែនក្នុងនាមការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ។ លោក Perry ក៏បានបន្តទៀតថា “ឥឡូវនេះ ប្រទេសជប៉ុនកំពុងស្នើឱ្យបរបាញ់សត្វធំទីពីរនៅលើភពផែនដី ទោះបីជាមានការហាមឃាត់លើការនេសាទត្រីបាឡែនក៏ដោយ”។ គួរបញ្ជាក់ដែរថា ត្រីបាឡែន Fin គឺជាអ្នកប្រមូលកាបូនដ៏សំខាន់មួយរបស់ពិភពលោក ហើយត្រូវការការការពារពេញលេញ យ៉ាងហោចណាស់ ពួកវាអាចបន្តបំពេញតួនាទីសំខាន់របស់ពួកគេនៅក្នុងបរិស្ថានសមុទ្រ៕

ប្រទេសអង់គ្លេស ៖ កាលពីដើមឆ្នាំ២០២៤ នារីម្នាក់ឈ្មោះ Abby រស់នៅប្រទេសអង់គ្លេស បានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងកម្មវិធីមួយឈ្មោះ «Born Different» របស់ប្រព័ន្ធយូធូប «Truly» ហើយនាងរៀបរាប់ពីជំងឺចម្លែករបស់ខ្លួនថា វាបានធ្វើឱ្យនាងពិបាករស់នៅយ៉ាងខ្លាំងក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ ។ រីឯមិត្តភក្តិ និងសាច់ញាតិតែងតែសួរនាងថា ពេលកើតជំងឺនេះ តើនាងងូតទឹកដោយរបៀបណា ឬនាងពុំចាំបាច់ងូតទឹកអស់មួយជីវិត?

នាង Abby បានឈឺជំងឺចម្លែកមួយឈ្មោះ Aquagenic Urticarial ឬជាជំងឺស្បែកប្រតិកម្មជាមួយទឹក ។ នាងរៀបរាប់ថា នៅពេលស្បែករបស់នាងប៉ះពាល់ជាមួយទឹក បន្តិចក្រោយមក នឹងមានស្នាមកន្ទួលជាច្រើននៅលើស្បែក វាធ្វើឱ្យនាងរមាស់ ក្តៅក្រហាយ និងឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង ហើយកម្រមានអ្នកណាកើតជំងឺនេះណាស់នៅលើពិភពលោក ។

នាង Abby បន្តទៀតថា នៅពេលមិត្តភក្តិ ឬសាច់ញាតិរបស់នាងដឹងថា នាងកើតជំងឺចម្លែកបែបនេះ ពួកគេតែងតែសួរនាំនាងថា តើនាងងូតទឹកដូចម្តេច? ឬនាងបានងូតទឹកខ្លះទេ? ដែលសំណួរទាំងនេះ ពួកគេចង់ដឹងបំផុត ។

នាងឆ្លើយថា នាងងូតទឹកបាន ប៉ុន្តែពុំអាចងូតទឹកយូរទេ គឺមិនឱ្យលើសពី១០នាទី ហើយនាងនឹងងូតទឹកតែម្តងប៉ុណ្ណោះក្នុង១សប្តាហ៍ ។ ការងូតទឹកឆាប់រហ័សបែបនេះ ដើម្បីកុំឱ្យកើតកន្ទួលរមាស់ពេញស្បែក និងឈឺចាប់ខ្លាំង ។ ក្រៅពីនេះ នាងត្រូវញ៉ាំថ្នាំ៤ដងក្នុង១ថ្ងៃ ដើម្បីកាត់បន្ថយអាការៈឈឺចាប់ ហើយពេលចេញក្រៅម្តងៗ នាងបានកាន់ឆ័ត្រជានិច្ច ។

ទោះយ៉ាងណា នាងមានសំណាងល្អ ពីព្រោះស្នាមកន្ទួលបានកើតនៅលើស្បែកតែផ្នែកខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ ពេលស្បែកប៉ះពាល់ទឹក ។ ប៉ុន្តែនាងអាចផឹកទឹកបានតាមធម្មតា ហើយនាងគ្មានបញ្ហាអ្វីទេក្នុងខ្លួន ។ នាងរៀបរាប់ថា ការងូតទឹកធ្វើឱ្យមានបញ្ហាស្បែក និងចេញស្នាមកន្ទួលច្រើនបំផុត បើនាងពុំបានប្រុងប្រយ័ត្នទេនោះ ។ ម្យ៉ាងទៀត បើទោះជាទឹកមានសីតុណ្ហភាពទាប ឬខ្ពស់ ក៏ធ្វើឱ្យនាងមានបញ្ហាស្បែកដែរ ។

នាងចាប់ផ្តើមកើតជំងឺចម្លែកនេះតាំងពីឆ្នាំ២០១៧ គឺនៅពេលមានអាយុ១៦ឆ្នាំ ។ ពេលនោះ នាង និងម្តាយពុំយល់ថា ហេតុអ្វីបានជានាងមានស្នាមកន្ទួលពេញស្បែកបែបនេះ ហើយម្តាយរបស់នាងក៏ពុំដឹងថា តើត្រូវជួយកូនស្រីតាមវិធីណាល្អ ។

ក្រៅពីនាង Abby កើតជំងឺនេះ គឺមាននារីម្នាក់ទៀតឈ្មោះ Abigail Beck រស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ក៏បានកើតជំងឺចម្លែកនេះដែរ ។ នាង Abigail Beck ធ្លាប់បាននិយាយប្រាប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយថា នាងឈឺចុកចាប់យ៉ាងខ្លាំង និងក្រហល់ក្រហាយដូចត្រូវគេចាក់ទឹកអាស៊ីត ពេលទឹកភ្នែកនាងស្រក់នៅលើស្បែក ៕

នៅលើផែនដីយើងនេះ មានដើមឈើច្រើនរាប់មិនអស់ឡើយ ដោយដើមឈើនីមួយៗសុទ្ធតែផ្តល់នូវអត្ថប្រយោជន៍ជាច្រើនសម្រាប់មនុស្ស និងសត្វដូចជា ដើមឈើនៅតាមព្រៃភ្នំជាជម្រករបស់សត្វព្រៃទាំងឡាយជ្រកអាស្រ័យ។ ចំណែករុក្ខជាតិដែលដុះក្នុងស្រុក ជាជម្រករបស់សត្វស្រុកទាំងឡាយ និងជាជម្រករបស់មនុស្សផងដែរ។ រីឯដើមឈើដែលដុះនៅតាមដងផ្លូវវិញ គឺជាទីពឹងរបស់អ្នកដំណើរចូលទៅជ្រកសម្រាកកាយ បរិភោគអាហារដោយក្តីរីករាយនៅក្រោមម្លប់ឈើនោះ។ ដូច្នេះហើយតើអ្នកដឹងទេថា ដើមឈើណាដែលធំជាងគេ ខ្ពស់ជាងគេ និងមានអាយុកាលចំណាស់ជាងគេនៅលើពិភពលោក? ហើយពួកវាស្ថិតក្នុងប្រទេសណា?

១.ដើមឈើធំជាងគេ៖ ដើមឈើដែលគេចាត់ទុកថាធំជាងគេបំផុតលើលោក គឺដើមឈើ Giant Sequoia ដែលស្ថិតនៅឧទ្យានជាតិ «សេក្វូយ៉ា (Sequoia)» ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វរញ៉ានៃសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដើមឈើនេះ មានមាឌប្រមាណ ១,៤៨៧ ម៉ែត្រគូប ដែលធំជាងគេបង្អស់លើផែនដី និងមានកម្ពស់ជាង ៨៣ ម៉ែត្រ ដែលភាគច្រើនវាមានអាយុលើសពី ៣,២០០ ឆ្នាំ។

២.ដើមឈើខ្ពស់ជាងគេ៖ ដើមឈើដែលគេចាត់ទុកថាខ្ពស់ជាងគេបំផុតលើលោក គឺដើមឈើ Hyperion ដែលស្ថិតនៅឧទ្យានជាតិ «រ៉េដវូដ (Redwood)» ក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វរញ៉ានៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយវាមានកម្ពស់រហូតដល់ទៅ ១១៥.៧ ម៉ែត្រត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាដើមឈើខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅលើផែនដី។

៣.ដើមឈើចំណាស់ជាងគេ៖ យោងតាមក្រុមអ្នកជំនាញបានឱ្យដឹងថា ដើមឈើដែលចំណាស់ជាងគេបំផុតលើលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះគឺដើមឈើ Methuselah ដែលមានអាយុកាលជាង ៤,៨០០ ឆ្នាំ ជាប្រភេទដើមឈើ Bristlecone Pine ស្ថិតនៅជួរភ្នំសនៃរដ្ឋកាលីហ្វរញ៉ា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កាលពីកន្លងទៅក៏ធ្លាប់មានដើមឈើមួយទៀត ដែលមានឈ្មោះ Prometheus ស្ថិតនៅរដ្ឋ Nevada មានអាយុកាលរហូតដល់ ៤,៩០០ ឆ្នាំឯណោះ ប៉ុន្តែត្រូវបានគេកាត់ចោលកាលតាំងពីឆ្នាំ ១៩៦៤ មកម្លេះ៕